Ekomuzeum wokół Trojgarbu

54

Krzyże pokuty i pojednania

Krzyże pokuty i pojednania
Jednym z charakterystycznych elementów śląskiego krajobrazu są kamienne krzyże stojące w pozornie przypadkowych miejscach – na polach, w lasach, ale też we wsiach i w obrębie miast. W Polsce przyjęło się nazywać te zabytki krzyżami pokutnymi, choć chyba odpowiedniejszą nazwą jest określenie „krzyże pojednania” (taki termin obowiązuje w języku czeskim i niemieckim). Miały one symbolizować ugodę zawartą pomiędzy zabójcą a rodziną ofiary – ten rodzaj pojednania miał zastępować dotychczasową tradycję zemsty rodowej. Obowiązkiem sprawcy było m.in. odbyć pielgrzymkę do świętego miejsca, wypłacić zadośćuczynienie rodzinie zmarłego lub łożyć na utrzymanie wdowy i dzieci, pokryć koszty procesu sądowego, pogrzebu i leczenia, którego udzielano poszkodowanemu, a także przeznaczyć ofiarę na kościół. Ufundowanie lub własnoręczne wykonanie krzyża (czasem z wyrytymi narzędziami, którymi dokonano morderstwa) i ustawienie go w miejscu zbrodni było ostatnim etapem zadośćuczynienia i symbolem zgody zawartej pomiędzy rodzinami. Zwyczaj ten pojawił się na ziemiach śląskich około XIII/XIV wieku wraz z niemiecką kolonizacją i przyjęciem tamtejszego prawa.

Należy jednak pamiętać, że nie wszystkie kamienne krzyże, rozsiane po śląskich ziemiach, mają taką genezę. Sytuację prawną zmienił kodeks wprowadzony w XVI wieku przez cesarza Karola V. Od tego czasu krzyże ustawiane były raczej przez rodzinę w celu uczczenia pamięci zmarłego, najczęściej ofiary wypadku – uderzenia piorunem czy startowania przez konia. Również na tego rodzaju krzyżach pojawiały się rozmaite symbole – w tym wypadku oznaczające jednak zazwyczaj zawód wykonywany przez ofiarę. Część kamiennych zabytków mogło też pełnić funkcję krzyży granicznych czy też wyznaczać szlak pielgrzymki.

Szacuje się, że w Europie powstało około 10 tysięcy tego rodzaju obiektów – do dzisiaj zachowało się 7 tys. W Polsce znaleziono dotychczas ok. 700 krzyży, z czego ok. 400 znajduje się na Dolnym Śląsku. Część z nich ma udokumentowaną historię, wskazującą na charakter obiektów jako symboli pojednania, inne pozostają zaś tajemnicą. Różnią się one formą i kształtami – przeważa krzyż łaciński, ale często można też spotkać formy krzyża maltańskiego, św. Antoniego czy z aureolą. Wykonywane były one z jednego bloku skalnego – najczęściej piaskowca czy granitu, rzadziej ze zlepieńców czy bazaltu.

Zdjęcie - Krzyż pokutny fot. Krzysztof Żarkowski
Krzyż pokutny fot. Krzysztof Żarkowski
Zdjęcie - Krzyż pokutny fot. Krzysztof Żarkowski
Krzyż pokutny fot. Krzysztof Żarkowski